Archivalia rondom het Beleg en Ontzet van Alkmaar in 1573

In het kader van het landelijk behoudsprogramma Metamorfoze (een samenwerkingsverband van de Koninklijke Bibliotheek, het Nationaal Archief en Instituut Collectie Nederland) heeft het Regionaal Archief archivalia rondom het Beleg en Ontzet van Alkmaar gerestaureerd en gedigitaliseerd. 

Het behoudsprogramma Metamorfoze richt zich op archieven van ‘nationaal belang’, waarvan de duurzaamheid wordt bedreigd door ‘autonoom verval’, waaronder men verzuring, inktvraat en kopervraat verstaat. Door het restaureren van de archiefstukken wordt het verval tegengegaan en door digitalisering wordt het mogelijk de stukken via internet te raadplegen.

De Belegstukken

De ‘beleg’-stukken, vormen een vanouds apart gehouden eenheid binnen het stadsarchief van Alkmaar. De stukken gaan over het succesvol doorstane beleg van Alkmaar door de Spaanse troepen in 1573. Het mislukken van het Alkmaarse beleg was samen met de verovering van Den Briel en het mislukken van het beleg van Leiden een kritische succesfactor in de Nederlandse Opstand. De bekende leus ‘Van Alkmaar de victorie’ herinnert aan het beleg in 1573. Klik hier voor meer info over het Beleg: (venster Canon van Alkmaar) 

Een van de zogenaamde 'polsstokbriefjes', geschreven tijdens het Beleg van Alkmaar

De stukken hebben een zeer divers karakter. Een deel bestaat uit correspondentie. Het meest tot de verbeelding spreken de zogenaamde ‘polsstokbriefjes’, geheime correspondentie die indertijd door stadstimmerman Van der Mey door de Spaanse linies is gesmokkeld. Hun naam ontlenen de brieven aan het feit dat ze verborgen werden in een uitgeholde polsstok. De bij het stadsbestuur ingekomen stukken uit het jaar van het beleg, 1573, zijn zeer volledig bewaard gebleven. Behalve brieven maken rekeningen een belangrijk onderdeel uit van de belegstukken. Het gaat met name om de stadsrekeningen uit 1573 en de periode eromheen. De rekeningen maken het mogelijk om exact de voorbereidingen en de kosten van het verdedigbaar maken van de stad in beeld te brengen. Een laatste onderdeel van het archief betreft charters die betrekking hebben op de aankoop van huizen in de stad ten behoeve van nieuwe verdedigingswerken. De nieuwe Alkmaarse fortificatie, die aangelegd werd op bevel van Willem van Oranje, stond aan het begin van het zogenaamde ‘Oudhollandse verdedigingsstelsel’ dat later bij vele steden en sterkten in de Republiek is toegepast.

De totale omvang bedraagt circa 1,5 meter.

Nationaal belang

Het betreft een archief dat in Nederland uniek genoemd mag worden. Het succesvol doorstane beleg van Alkmaar in 1573 is een van de mijlpalen in de Nederlandse strijd voor de onafhankelijkheid in de 16de en 17de eeuw. Het betreft stukken over de versterking van de vesting, het beleg zelf en de nasleep ervan. Opvallend is de volledigheid ervan. De stadsrekening van 1573 documenteert precies wat er ontvangen en uitgegeven werd tijdens het beleg. De bewaard gebleven correspondentie maakt het mogelijk bijna van dag tot dag de gebeurtenissen te reconstrueren.

Daarmee is dit archief ook een goed voorbeeld van een belegering zoals zovele steden in de Nederlanden hebben moeten doorstaan in het laatste kwart van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw, zoals Leiden, Breda, Haarlem, Zierikzee, Woerden en Den Bosch.

De stukken geven ook goed de wording van de vesting Alkmaar weer, waarmee het een mooi voorbeeld is van het ontstaan van de vestigingslinie van de oud-Hollandse steden. De Alkmaarder Adriaen Anthonisz. was verantwoordelijk voor de bouw van de nieuwe vestingwerken in Alkmaar. Hij verving de middeleeuwse stadsmuren door een stelsel van grachten en wallen. Hij is daarmee een belangrijk persoon voor wat betreft het perfectioneren van het Nederlandse vestingstelsel en was verantwoordelijk voor het ontwerpen van de verdedigingswerken van talloze Nederlandse steden.

Voortgang van het project

Inmiddels zijn de archivalia gedigitaliseerd volgens de richtlijnen van Metamorfoze voor duurzaam behoud. De stukken zelf zijn, voorzover nodig, behandeld voor autonoom verval (inktvraatbehandeling). Aansluitend zijn kleine behoudswerkzaamheden verricht. De digitale beelden worden nu klaar gemaakt voor de raadpleging via de website. Bij de afbeeldingen van de documenten zullen deels ook transcripties worden aangeboden. De werkgroep oud schrift van het Regionaal Archief heeft de belangrijkste stukken inmiddels in ruwe vorm getranscribeerd. Klik hier om de reeds beschikbare teksten te raadplegen.  

De verwachting is dat het materiaal in de loop van 2011 beschikbaar zal komen op de website.